Het waterwerk van ons geld

Het in kaart brengen van de invloed van groot geld op onze samenleving

Een productie van cartograaf Carlijn Kingma in samenwerking met onderzoeksjournalist Thomas Bollen en onderzoeker Martijn Jeroen van der Linden

Hoewel geld een sleutelrol speelt in ons leven, is de werking van ons geldstelsel voor de meesten van ons een raadsel. Wie de ingewikkelde financiële taal van economen en bankiers niet spreekt, staat buiten het publieke debat over hoe ons geldstelsel zou moeten werken. De macht over ons geld ligt in handen van een kleine groep financieel geletterden.

Om dat te veranderen maakten Carlijn Kingma, Thomas Bollen en Martijn van der Linden de wereld van het geld toegankelijk met metaforen en architectonische tekeningen. Ze brachten de werking van ons huidige geldstelsel in beeld en schetsten verschillende mogelijkheden voor hervorming, op basis van twee jaar onderzoek.

Groeiende ongelijkheid, de trage vooruitgang bij het verduurzamen van onze economie en terugkerende financiële crises staan niet los van de manier waarop ons geldstelsel werkt. Willen we die problemen echt aanpakken, dan moeten we de gebreken van ons huidige geldstelsel aanpakken. De toekomst van ons geld is een publieke zaak die te belangrijk is om aan niet-gekozen bankiers over te laten.

Video

Geld bepaalt alles, maar bijna niemand snapt het. Reis door onze kaart en ontdek hoe ons geldstelsel in elkaar zit Follow the Money, 15 oktober 2022Bekijk bij Follow the Money
Ontdek in deze video waarom winsten in ons geldstelsel privaat zijn, en verliezen publiek Follow the Money, 15 april 2023Bekijk bij Follow the Money

Het kunstwerk

Het waterwerk van ons geld

Het waterwerk van ons geld

Het in kaart brengen van de invloed van groot geld op onze samenleving

Jaar
Augustus 2022
Techniek
Rotring pen op museumkarton
Afmeting
100 x 148 cm

Vergelijk je geld met water, dan is ons geldstelsel het irrigatiesysteem dat de economie bevloeit. Hoe beter de doorstroming, hoe welvarender de samenleving – want zoals water gewassen doet opbloeien, zo brengt geld de economie in beweging. Althans, dat is het idee.

In werkelijkheid staan grote delen van de samenleving droog, terwijl het geld bij een kleine groep mensen tegen de plinten klotst. Zoals de kanalen nu zijn aangelegd en de sluizen worden bediend, faciliteert ons geldstelsel ongebreidelde vermogensgroei voor de allerrijksten. Dat leidt tot steeds grotere ongelijkheid en maatschappelijke spanningen. Tegelijkertijd wordt het geldstelsel permanent gestut met publiek geld. Zonder miljarden aan overheidssteun was het systeem allang als een kaartenhuis ingestort. De bankreddingen in 2023 laten opnieuw zien dat de houdbaarheid van het huidige stelsel zijn einde te nadert.

Technocraten bij centrale banken en grote financiële instellingen werken aan een nieuw ontwerp voor het geldstelsel van de toekomst. Dat biedt kansen voor een rechtvaardiger stelsel, maar er schuilt ook een gevaar in: democratische inspraak op het ontwerpproces wordt nauwelijks benut. De financiële elite krijgt zo vrij spel om hun grip op de inrichting van het geldstelsel te bestendigen – en daarmee ook op de politiek economische macht die ermee gepaard gaat. Het belang van de burgers dreigt het onderspit te delven.

Om onze democratie te wapenen tegen de macht van het grote geld is allereerst een beter begrip van ons geldstelsel vereist. We brengen het geldstelsel in kaart aan de hand van de metafoor ‘geld als water’ en verkennen alternatieven voor een rechtvaardiger stelsel. We nemen je mee op ontdekkingsreis achter de façades van de financiële wereld, langs onzichtbare geldstromen en verborgen krachten en het strijdtoneel waar de toekomst van ons geld wordt beslecht.

De toekomst

Bij grote kwesties zoals de hervorming van het geldstelsel voelen velen van ons zich meteen machteloos. Waar begin je? Toch is grootschalige systeemverandering onvermijdelijk als we als samenleving vooruit willen. En zulke verandering begint in de verbeelding.

Eeuwenlang kon men zich niet voorstellen dat de economie zou overleven als slavernij of kinderarbeid werd afgeschaft. Nog geen eeuw geleden was het normaal dat vrouwen niet mochten stemmen. Ook die stelsels werden hervormd. Wanneer steeds meer mensen zich kunnen voorstellen hoe het anders kan, wordt verandering onstuitbaar.

Hoe hervormen we ons geldstelsel?

Wat zullen we water geven?

De hervorming van ons geldstelsel begint ook met de kracht van de verbeelding. Als het aan jou lag, welke delen van de economie zouden dan moeten bloeien? Wat zou je water geven? Welke kanalen moeten dicht, en welke nieuwe gegraven?

Carlijn Kingma, Thomas Bollen en Martijn van der Linden ontwikkelden drie scenario’s voor een eerlijker geldstelsel, op basis van uiteenlopende hervormingsvoorstellen en gesprekken met tientallen experts.

Macht over de geldpers

Wie moet er geld mogen scheppen? Op basis waarvan wordt dat nieuwe geld verdeeld? En hoe voeren we de juiste checks and balances in voor zo’n enorme macht? Elk van de drie scenario’s geeft een ander antwoord op die vragen, afhankelijk van de waarden en idealen waarop het is gebouwd.

Meer werken van dit project

De vallei van schuldenvrij geld

De vallei van schuldenvrij geld

Until debt do us part, ter nagedachtenis aan het ongelukkige huwelijk tussen geld en schuld

Jaar
2023
Techniek
Rotring pen op museumpapier
Afmeting
76 x 56 cm

De Vallei van Schuldenvrij Geld is een samenleving die voor geldschepping en betalingsverkeer niet langer afhankelijk is van commerciële banken in particuliere handen. Het publieke geldsysteem biedt een veilige manier om te betalen en te sparen. Daarnaast bestaat een bloeiende private beleggingsmarkt, waar risico’s bewust en weloverwogen worden genomen. Publieke vangnetten voor de financiële sector zijn verleden tijd.

Dit scenario wordt ontwikkeld in samenwerking met Miguel Fernández Ordóñez, voormalig president van de Spaanse centrale bank, en enkele leden van de International Movement for Monetary Reform. Het is geïnspireerd op het Chicago Plan voor monetaire hervorming uit de jaren dertig.

Met wie In samenwerking met de International Movement for Monetary Reform en oud-president van de Spaanse centrale bank Miguel Fernández Ordóñez

Lees het verhaal

Until debt do us part

Welkom in De Vallei van Schuldenvrij Geld. Mijn naam is Deborah. Ik was vroeger investment banker. Het was mijn taak om rijke mensen nog rijker te maken, door hun geld voor hen te laten werken. Maar sinds de burgers om monetaire hervorming vroegen, is er veel veranderd. Ook voor mij. Mijn oude baan bestaat niet meer. Tegenwoordig gids ik mensen door onze nieuwe wereld, waarin het ongelukkige huwelijk tussen geld en schuld ten einde is gekomen. Ik heb mijn tijd gehad, maar laten we de fouten uit het verleden niet herhalen.

Financieel analfabetisme

"Er is een reden waarom het in de Confederatie ooit een misdaad was om een slaaf te leren lezen: geletterdheid is macht." Dit zijn de woorden van de Amerikaanse financieel journalist Matt Taibbi. In zijn beroemde polemiek uit 2009 probeerde hij bewustzijn te creëren over het financiële analfabetisme dat schuldslavernij tot ver in de 21e eeuw in stand hield. Door de wereld van de financiën nodeloos complex te maken, hadden de bankiers van vroeger onze democratie omgevormd tot een tweeledige staat, "met aangesloten financiële bureaucraten aan de bovenkant en nietsvermoedende klanten aan de onderkant."

Pas met de Wet op de Radicale Transparantie, aangenomen op het hoogtepunt van de Ultieme Financiële Crisis, werd slavernij eindelijk afgeschaft in al haar vormen, ook die waar mensen begin 21e eeuw zelfgenoegzaam voor wegkeken.

Hoewel officieel niemands eigendom, moest een groot deel van de bevolking geld lenen om de meest basale levensbehoeften te kunnen betalen. Zij werden vervolgens gedwongen hun kostbare tijd te verslaven in kledingfabrieken, distributiecentra en kantoortuinen, in ruil voor een schamel salaris. Als ze geluk hadden, dekte hun loon de rente op de hypotheken en persoonlijke leningen die ze hadden afgesloten om hun gezin van eten en onderdak te voorzien.

Vandaag de dag wordt het belang van financiële geletterdheid door iedereen erkend. Het is tegenwoordig heel gewoon dat kinderen leren financiële grootboeken te lezen voordat ze het alfabet foutloos kunnen opzeggen.

"Is het niet verschrikkelijk?"

Deze woorden waren vaak te horen op 21e-eeuwse etentjes, benefietavonden en duurzaamheidsevenementen. We zeiden ze in reactie op van alles, van erbarmelijke werkomstandigheden tot het feit dat jongeren geen huis konden kopen, tot het verdwijnen van de purperwiektortel uit het Braziliaanse regenwoud.

Uitroepen "is het niet verschrikkelijk" had een opmerkelijk effect — al was het maar op iemands zelfbeeld. Het gaf ons meteen zo'n goed gevoel over onszelf dat het elke druk wegnam om daadwerkelijk iets te doen aan de wortel van deze onrechtvaardigheden: de stroom van geld (of het gebrek daaraan). Terwijl de helft van de wereldbevolking nauwelijks toegang had tot liquide middelen, bleef de banksector bedrijven en hun oerrijke aandeelhouders overspoelen met makkelijk geld. Terwijl burgers onder een berg schuld werden bedolven.

Je geld waar je mond is

In de oude wereld hielden mensen hun levensbesparingen aan op bankrekeningen en verplichte pensioenfondsen, vaak zonder te beseffen dat bankiers hun geld gebruikten om ondernemingen te financieren die de ongelijkheid vergrootten en onze natuurlijke wereld uitputten. Het enige wat mensen zagen (of wilden zien) waren opzichtige gevels met slogans over het opbouwen van een betere wereld, en jaarlijkse brieven van het management over bankieren voor een betere toekomst, voor generaties lang. Zolang het rendement bleef binnenstromen, stelden onze klanten geen vragen.

De Wet op de Radicale Transparantie maakte een einde aan deze praktijk. De wet verplichtte banken en beleggingsfondsen om expliciet openbaar te maken waar elke euro of dollar van hun klanten werd geïnvesteerd. Dit gaf aanleiding tot een andere houding: "Zet je geld waar je mond is."

De 21e-eeuwse trend genaamd "impact investing" bleek weinig meer te zijn dan lippendienst aan investeren in maatschappelijk verantwoorde projecten. In plaats van hun geld simpelweg "op de bank" te zetten, investeren de meeste mensen nu actief in hun gemeenschap en hun wereld, en kan iedereen verantwoordelijk worden gehouden voor de sociale en ecologische gevolgen van hun keuzes. Als gevolg daarvan verloren de grote banken hun marktaandeel aan coöperatieve beleggingsfondsen, kredietunies, directe leenplatforms en crowdfundinginitiatieven die geld op fundamenteel andere manieren lieten stromen.

Om kortetermijnspeculatie, flitshandel en andere parasitaire praktijken van financiële tussenpersonen te ontmoedigen, werd de Tobin-belasting ingevoerd. Genoemd naar de Amerikaanse econoom James Tobin, werd deze belasting geheven op alle financiële transacties.

De best betaalde ambtenaren

Het is moeilijk te geloven, maar in de oude wereld werd de belangrijke publieke functie van geldschepping uitgevoerd door particuliere commerciële banken. De overheid was alleen betrokken via een instituut zonder democratische verantwoording, bestuurd door de bankiers zelf. Ze noemden het de centrale bank (of de Fed in de VS).

Maar de centrale bank had geen controle over de geldhoeveelheid. Centrale banken waren afhankelijk van de medewerking van commerciële banken, die belast waren met het scheppen van staatsgedekt geld. Commerciële banken toverden nieuw geld tevoorschijn bij elke banklening die ze verstrekten. Hoe meer leningen ze verstrekten, hoe meer geld ze schiepen, en hoe meer geldscheppingswinst — de zogenaamde seigniorage — er werd verdiend. Deze inkomsten vloeiden niet terug naar de overheid, maar stuwden juist de bankwinsten op. Bankiers golden lange tijd als de best betaalde "ambtenaren" ter wereld. Ik was er één van.

Een berg schuld

Maakten commerciële banken niet misbruik van dit voorrecht, door te veel geld en schuld te scheppen zodra de markten stegen, en te weinig tijdens een neergang? Zou dat niet leiden tot inflatie van vermogensprijzen en speculatie op de woningmarkt, terwijl productieve investeringen werden verdrongen? Dit zijn enkele van de meest gestelde vragen die schoolkinderen stellen tijdens hun jaarlijkse bezoek aan het Museum van de Monetaire Geschiedenis.

De antwoorden zijn evident. Natuurlijk maakten wij, de bankiers, gebruik van deze prachtige kansen om onszelf een mooie bonus te bezorgen. Zou u hetzelfde niet doen? Met terugkerende bank runs als inherent kenmerk van het ontwerp van het bankensysteem, kon het alleen overleven met publieke vangnetten. Zelfs onze jongste burgers kunnen uitleggen waarom deze formule van "winsten privatiseren en verliezen socialiseren" een moreel risico creëerde waardoor banken steeds meer geld schiepen, en een gelijke hoeveelheid schuld. Terwijl de banken hogere winsten zagen, steeg de mondiale schuld in 2021 naar een duizelingwekkende 350 procent van het bbp. De ongelijkheid nam verder toe.

De monetaire autoriteit

Na de Grote Depressie van de jaren dertig hadden wetenschappers al gepleit voor het loskoppelen van geld- en schuldschepping, in hun "Chicago Plan voor monetaire hervorming". Na de crisis van 2008 werd dit plan door een nieuwe generatie wetenschappers en burgerinitiatieven bijgewerkt voor het digitale tijdperk. De machtige banklobby slaagde er echter in hun voorstellen weg te zetten als "te radicaal".

Een digitale vorm van publiek geld werd pas eind jaren 2020 geïntroduceerd, met de meest onsexy naam denkbaar: Central Bank Digital Currency, of CBDC. Naast de saaie naam waren ook de functies beperkt — een poging om de winstgevendheid van het toen nog machtige bankenkartel te beschermen. Maar ondanks deze tekortkomingen opende de CBDC de deur naar verdere hervorming.

Na nog een reeks bank runs werd het banken verboden om langetermijninvesteringen te financieren met direct opvraagbare tegoeden. Uiteindelijk verloren ze hun voorrecht om staatsgegarandeerd geld te scheppen. Ook de centrale banken schaften we af. Nu hebben we onze Monetaire Autoriteit, een democratisch verantwoordingsplichtig instituut dat de publieke geldhoeveelheid schept en registreert in haar grootboek. Het is als een publiek aquaduct dat alle delen van de samenleving besproeit met schuldenvrij geld.

Tegenwoordig verbazen we ons erover: hoe konden mensen zo lang accepteren dat geld en schuld twee kanten van dezelfde munt waren? En dat is niet het enige waar we nu met verbijstering op terugkijken. Zelfs de overliquiditeitsbelasting op ongeïnvesteerd vermogen boven de 250.000 — nu een onmisbare bron van overheidsfinanciering — bestond nog niet. Geen wonder dat zoveel publieke voorzieningen zo'n slechte kwaliteit hadden!

Er zijn uitspraken teruggevonden die toegeschreven worden aan Miguel Fernández Ordóñez, een president van een centrale bank die later monetair hervormer werd. Ze werpen licht op waarom hij en zijn collega-centrale bankiers faalden om in actie te komen. Hij zei: "Als je voortdurend probeert een totale ineenstorting van het systeem te voorkomen, is er weinig tijd om de fundamentele oorzaken van instabiliteit te bestuderen." Pas drie jaar na zijn pensionering besefte hij hoe blind hij was geweest voor een voor de hand liggende eerste stap naar een beter systeem: burgers directe toegang geven tot een digitale vorm van veilig publiek geld. "Het is heel moeilijk om mensen kritiek te laten leveren op de instituties die hun salaris betalen," gaf Ordóñez later toe.

Als voormalig bankier kan ik het daar alleen mee eens zijn. Maar oh, wat mis ik mijn jacht, kijkend naar die zonsondergangen met een glas champagne in mijn hand.

De agora van democratisch geld

De agora van democratisch geld

Rest in stukken, ter ere van de ontbinding van de macht van het bedrijfsleven

Jaar
2023
Techniek
Rotring pen op museumpapier
Afmeting
76 x 56 cm

De Agora van Democratisch Geld verbeeldt een samenleving waarin de macht over geld is gedemocratiseerd. De monetaire autoriteit staat onder democratische controle en verdeelt het nieuwe geld in de vorm van een universeel basisinkomen. Aandelen en stemrechten in bedrijven zijn in handen van de werknemers.

Dit scenario is ontwikkeld met de Griekse econoom en voormalig minister van Financiën Yanis Varoufakis en is geïnspireerd op zijn boek Another Now.

Met wie In samenwerking met econoom en politicus Yanis Varoufakis

Lees het verhaal

Welkom op de Agora van Democratisch Geld. Mijn naam is Costa, ik was nog een kind toen de revolutie uitbrak, maar mijn vader en moeder hebben me er alles over verteld. Zij waren vroeger zogenaamde corporate management consultants. Nadat corporate management overbodig werd, verloren zij hun baan. Het kostte ze even om over de gêne heen te komen, maar uiteindelijk keken ze terug op hun jongere zelf en moesten lachen om hoe serieus ze hun onzinbaantjes namen. Mijn moeder leerde me hoe mensen vroeger "economische groei" verwarden met "het bouwen van een zinvolle economie" — twee heel verschillende dingen. Volg mij en ik laat je onze nieuwe wereld zien, waarin de macht van het bedrijfsleven over de democratie eindelijk ten einde is gekomen.

There Is No Alternative

Mensen in de oude wereld wisten het: aandeelhouderskapitalisme leidde tot groeiende ongelijkheid en berokkende onze natuurlijke omgeving zware schade. En het was geen geheim dat het economische systeem gevoelig was voor financiële instabiliteit en terugkerende crises. Toch mislukten alle pogingen om het systeem te veranderen, door dat mantra dat in de hoofden van mensen bleef hangen: There Is No Alternative, of TINA, een uitdrukking bedacht in de jaren tachtig door de Britse premier Margaret Thatcher. Lange tijd waren mensen ervan overtuigd dat aandeelhouderskapitalisme de enige optie was, afgezien van het troosteloze Sovjetcommunisme. Zo zagen ook mijn ouders de wereld. En tussen die twee is de keuze makkelijk. Onder het kapitalisme heeft tenminste iedereen een kans om zijn lot te verbeteren door op een dag zelf aandeelhouder te worden.

Rest in stukken

We staan nu boven op een van de meest populaire bezienswaardigheden van het continent — de ruïnes van de megabanken. Rondleidingen vertrekken hier twee keer per dag. Je kunt er ook voor kiezen om vrij rond te dwalen over het kerkhof van de megabedrijven. Een plaquette voorop luidt: "Rest in stukken. Ter ere van de ontbinding van de macht van het bedrijfsleven".

De ruïnes vertellen het opmerkelijke verhaal van hoe de megabanken vroeger opereerden. Ze staken aanzienlijk talent en energie in het bedenken van ingewikkelde transacties om zowel aandelenkoersen als schuldniveaus op te stuwen. Deze financiële engineering voedde de gekte aan fusies en overnames die steeds grotere bedrijven creëerde, en uiteindelijk rijkdom en macht concentreerde in handen van weinigen.

Lange tijd slikten mensen het evangelie van de schaalvoordelen. De generatie van mijn ouders geloofde dat bedrijven groot moesten zijn om efficiënt te zijn — hoe groter, hoe beter. We weten nu dat het allemaal een mythe was. De vermeende productiviteit van megabedrijven was in werkelijkheid een dekmantel — om concurrentie te doden, toetredingsdrempels op te werpen, belasting te ontwijken en, vooral, de winst voor aandeelhouders te maximaliseren.

Van TINA naar TATIANA

De Ultieme Financiële Crisis markeerde het keerpunt. Twijfelachtige financiële producten en dubieuze leningen waren jarenlang buiten de balansen van de grote banken gehouden. Dankzij publieke subsidies, en doordat centrale banken een oogje toeknepen, groeide de zeepbel steeds verder. Maar uiteindelijk werden de gaten in de boeken zichtbaar. De crisis die volgde was verwoestend voor gewone mensen, en velen begonnen de dingen anders te zien. Het doodlopende mantra van TINA werd TATIANA: That Amazingly There Is An Alternative.

Deze nieuwe manier van denken ontstak de opstand voor economische verandering die we nog elk jaar herdenken op onze grootste feestdag. Er worden vieringen gehouden op het Revolutieplein, waar beelden van de revolutionaire helden uitkijken over de feestvierders. Het boek Another Now van de Griekse econoom Yanis Varoufakis, dat de opstand beschrijft, blijft een bestseller. Het is te vinden in de geschiedenisafdeling van elke openbare bibliotheek.

Een levende democratie

Ons volk heeft bereikt wat lang onmogelijk werd geacht: macht en kapitaal zijn nu volledig verspreid en gedemocratiseerd. Burgerschap wordt vandaag de dag niet langer gereduceerd tot eens in de vier jaar een stem uitbrengen, "kiezend" tussen kandidaten die vrijwel allemaal uit de bovenklasse komen en aan dezelfde elite-instellingen zijn geschoold, en enkel te onderscheiden zijn aan de kleur van hun partijlogo. In plaats daarvan worden beslissingen nu genomen via directe democratie.

In een democratie leven betekent weer iets. Mensen hebben een actieve rol in bestuur en publieke instellingen, en nemen deel aan burgerraden en jury's die door loting worden samengesteld. Ik heb sinds mijn achttiende aan twee raden deelgenomen. Eén over volkshuisvesting en één over hoe we de hazelworm in ons plaatselijke bos kunnen behouden. In het begin wist ik niet wat me te wachten stond, maar het bleek interessant te zijn. Het voelde heel zinvol om betrokken te zijn bij publieke besluitvorming.

Het aquaduct van publiek geld

Ooit onderworpen aan de grillen van megabanken, is het geldstelsel van vandaag volledig gedemocratiseerd en wordt geld behandeld als een kostbaar gemeenschappelijk goed. Het geldstelsel is ontworpen als een publiek aquaduct, volledig transparant en bestuurd door gedecentraliseerde commissies. Boven de ingang van de Monetaire Autoriteit staat een inscriptie: "Pas op voor macht, want zij doet met de ethiek wat water doet met zout." Diverse burgerraden beheren het geld dat door de samenleving stroomt, en sturen het naar waar het het hardst nodig is. De raden beoordelen hoe investeringen bijdragen aan de samenleving, en baseren hun beslissingen op de waarde van een project voor de gemeenschap, in plaats van op de kredietwaardigheid van de aanvrager. Mensen kunnen hun eigen spaargeld op een vergelijkbare, gemeenschapsgerichte manier investeren, door hun geld uit te lenen in ruil voor een deel van de winst. Dit geeft hen echter geen eigendoms- of stemrecht. Die rechten blijven bij elke individuele werknemer en kunnen niet worden gekocht of verkocht.

Publiek dividend en belasting

Het belastingstelsel is sterk vereenvoudigd: we hebben een vennootschapsbelasting en een grondbelasting. Belastingdeals en vrijstellingen zijn niet langer toegestaan, om een einde te maken aan de ooit zo gangbare praktijk van belastingontwijking door de superrijken. We kijken nu met verbijstering terug op de vroegere onbalans tussen belasting op arbeid enerzijds en op vermogen en kapitaal anderzijds. Ik begrijp nog steeds niet waarom mensen die zoveel van hun tijd en moeite in de economie staken, accepteerden dat zij ook nog hogere belasting betaalden dan degenen die niets anders deden dan bezit hebben?

In plaats van bij pensionering een uitkering te ontvangen, krijgt nu iedereen een trustfonds zodra ze achttien worden. Zo delen we allemaal mee in het publieke dividend op het kapitaal van de samenleving. Dit systeem elimineert grotendeels de oude praktijk van een heel leven geld rondpompen op zoek naar numerieke winst, die vaak geen enkel verband hield met tastbare voordelen voor de samenleving.

Het moderne bedrijf

Verspreid over het continent zien we overal kleine en middelgrote bedrijven, volledig in eigendom van hun werknemers. En alle werknemers hebben een gelijke stem: één mens, één aandeel, één stem. Aandelen kunnen niet worden verhandeld, net zoals jouw stemrecht alleen van jou is. We hebben iets bereikt dat in de oude wereld ondenkbaar was: aandelenmarkten zijn uitgestorven, terwijl de economie floreert en stabieler is dan ooit.

Bedrijven hebben tegenwoordig een platte organisatiestructuur, waarbij het principe van één werknemer, één aandeel, één stem ervoor zorgt dat Big Business voorgoed verdwenen is. Werknemers ontdekten dat ze een bedrijf van meer dan vijfhonderd mensen niet eerlijk konden runnen, en kozen ervoor grotere organisaties op te splitsen in kleinere, beter behapbare eenheden. Meedogenloze tactieken en vijandige overnames werden al snel overschaduwd door gezonde concurrentie en vriendschappelijke samenwerking tussen deze kleinere bedrijven, wat zorgde voor prettiger werk — en betere resultaten.

Tijdens haar archeologisch onderzoek naar bedrijfsstructuren in de 21e eeuw vond de Burgerraad bewijs van een functie — nu verouderd — die ooit behoorlijk populair was. De functie heette "manager". Archieven laten zien dat deze managers hoge salarissen incasseerden voor een baan die vooral leek te bestaan uit socialiseren met andere managers — in skyboxen, bestuurskamers en op exclusieve lunches — terwijl de rest van de werknemers lange dagen maakte om de daadwerkelijke waarde te creëren. Mensen kijken vandaag de dag natuurlijk met verbijstering terug op dit niveau van nietsdoen en oneerlijke beloning. En met dankbaarheid dat beloning tegenwoordig democratisch wordt bepaald. Elke werknemer krijgt een basissalaris, plus een bonus die van persoon tot persoon verschilt. Deze bonussen worden collectief vastgesteld, waarbij iedereen een vast aantal waarderingspunten heeft om te verdelen onder collega's (maar niet zichzelf), zoals het puntensysteem van het vroegere Eurovisie Songfestival.

Pas op voor lange vergaderingen

Als je de agora bezoekt, pas dan op voor lange vergaderingen. Hoewel iedereen leert hoe je een vergadering voorzit en discussies bij het onderwerp houdt, brengt elke plek zonder hiërarchie het risico van eindeloos debat met zich mee. Naarmate de samenleving egalitairder werd, hadden steeds meer mensen tijd om te lezen en zichzelf te ontwikkelen. Die oude academische gewoonte om je buurman te imponeren door uitvoerig te citeren uit de filosofische klassiekers, is een algemene karaktertrek geworden. Ik moet toegeven: soms ben ik ook een beetje een aansteller, wat voor problematische vertraging in het besluitvormingsproces zorgt.

Het Revolutieplein

Hoe zijn we hier gekomen? Wel, de beelden op het Revolutieplein herinneren ons aan de dappere actiegroepen die de weg baanden naar onze nieuwe wereld. Ik weet niet hoeveel bankreddingen het heeft gekost, maar die laatste was er gewoon één te veel. De ongelijkheid had een punt bereikt waarop 10 mannen ongeveer 50 procent van ons totale vermogen bezaten, en één voor één sloegen de inwoners de weg van opstand in. Een van de actiegroepen dwong overheden strenge grenzen aan vervuilende stoffen in te voeren en de nettokoolstofdoelen naar nul te brengen. Een andere overtuigde mensen om te stoppen met het afbetalen van hun hypotheek en pensioenbetalingen achter te houden. Eenmaal begonnen, was de beweging niet meer te stoppen. Pensioenfondsen werden gedwongen te desinvesteren en het particuliere bankwezen stortte in. De gevestigde machtsstructuur werd omvergeworpen.

Centrale banken hadden geen andere keuze dan in het gat te springen en burgers van bankrekeningen te voorzien. Na meer dan drie eeuwen werden ze eindelijk een bank voor iedereen in plaats van de exclusieve ledenclub voor banken.

Het Grote Biodiversiteitspark

Aan de rand van de Agora kun je de overblijfselen bezoeken van de financiële markten, afgebroken tijdens de revolutie. Het aandeelhouderskapitalisme heeft onze natuurlijke leefomgeving volledig ondergewaardeerd en onnoemelijke schade aangericht, maar de natuur heeft een opmerkelijk herstelvermogen getoond. De vegetatie floreert weer, en neemt de oude effectenbeurzen en geldmarkten over. Omdat de financiële markten vaak overstroomden door overtollige liquiditeit van banken en centrale banken, is de grond daar zo vruchtbaar dat het gebied barst van de biodiversiteit en weelderige nieuwe groei. Het is mijn favoriete bestemming voor een luie zondagmiddagwandeling.

De republiek van duizend munten

De republiek van duizend munten

Gekoesterde herinneringen, ter nagedachtenis aan het monolithische geldstelsel dat ons gijzelde

Jaar
2023
Techniek
Rotring pen op museumpapier
Afmeting
76 x 56 cm

In De Republiek van Duizend Munten kan iedereen zijn eigen geld maken. De staat bepaalt niet langer in welke munt belasting moet worden betaald. Zo ontstaat een gevarieerd monetair landschap waarin munten naast elkaar bestaan en met elkaar concurreren.

Dit scenario is ontwikkeld in samenwerking met voorstanders van vrij bankieren en initiatiefnemers van diverse lokale-muntprojecten. Het is geïnspireerd op The Denationalization of Money van Friedrich Hayek en het werk van de Belgische econoom Bernard Lietaer.

Met wie In samenwerking met diverse pleitbezorgers voor vrij bankieren en lokale-muntinitiatieven

Lees het verhaal

Eén munt om ze allen te regeren

In de oude wereld waren mensen verplicht belasting te betalen in de nationale munt van hun land. Vrijheid van munt bestond nog niet. Beroemde voorbeelden van zulke oude nationale valuta's waren het Britse pond en de Amerikaanse dollar. Het waren essentiële instrumenten in de expansie van het Britse en Amerikaanse rijk. De ondergang van hun munt luidde het verval in van deze imperiale machten die ooit de wereld regeerden.

Misschien wel de bekendste mislukte munt was een munt genaamd de "euro". Bedacht door megalomane politici en centrale bankiers eind 20e eeuw, was de euro ontworpen als "de ene munt om ze allen te regeren". Enkele decennia lang deden machtige mensen "wat nodig was" om haar onvermijdelijke ondergang uit te stellen. Hun hoogmoed kwam uiteindelijk ten einde toen de Ultieme Financiële Crisis toesloeg. De bevolking van Europa verloor het vertrouwen in het euro-experiment en sloot zich aan bij het bloeiende monetaire ecosysteem van munten dat we vandaag kennen. Nu dient de euro als het schoolvoorbeeld van hoe onbuigzaam zulke monolithische geldstelsels kunnen zijn, en van de ernstige economische problemen die ze kunnen veroorzaken.

De gijzelingssituatie

De meest opvallende ontwerpfout, en degene die uiteindelijk leidde tot de ondergang van de nationale valuta's, was het feit dat overheden bepaalden welke munt geaccepteerd werd voor publiek gebruik, terwijl commerciële banken het voorrecht kregen om het geld uit te geven. Dit voorrecht gaf aanleiding tot perverse prikkels in het systeem. Roofzuchtige bankpraktijken, vijandige overnames en buitensporig risicogedrag werden beloond, wat resulteerde in een sterk geconcentreerde markt. Een select groepje homogene banken stond opgesteld als dominostenen. Eén kleine schok en het hele betalingssysteem kon instorten, met economische chaos tot gevolg.

Deze opzet stelde een oligopolie van grote banken in staat de overheid te gijzelen. Banken streken de winst op wanneer het goed ging, terwijl van de samenleving werd verwacht dat zij de rekening betaalde wanneer het tij keerde. Wanneer hun roekeloze risico's averechts uitpakten, eisten deze too-big-to-fail-banken, hun aandeelhouders en hun invloedrijke spaarders vervolgens publieke reddingslijnen en steunpakketten. Keer op keer gaf de staat toe aan de eisen van de banken. Belastinggeld, maar ook vers gedrukt staatsgeld van de centrale banken, kwam terecht in de kassen van bankiers.

De val van het centrale bankieren

Aan het begin van de 21e eeuw waren centrale banken aantoonbaar de meest invloedrijke instituties ter wereld. Officieel waren zij aangesteld om toezicht te houden op de sector, om een eerlijk en stabiel geldstelsel te waarborgen. Maar in plaats van het publieke belang te dienen, werden de centrale banken de bewakers van de winstgevendheid van banken. Een van de draaideuren tussen de commerciële banken en hun toezichthouder werd bij recente opgravingen blootgelegd en tentoongesteld.

We vieren onze vrijheid elk jaar op die populaire feestdag, De Dag van het Einde van het Centrale Bankieren, die het einde markeert van het grote bankenmonopolie en de geboorte van monetaire concurrentie. Er worden parades gehouden die de wildste carnavalsfeesten naar de kroon steken, en iedereen verkleedt zich. Je ziet nepbankiers tussen de verklede feestgangers, met te grote pakken, witte overhemden en saaie, fantasieloze stropdassen — en natuurlijk de verplichte aktetas.

Babel III

Hoogtepunt van de dag is een dwaze wedstrijd om een geldprijs, bestaande uit één eenheid van alle beschikbare munten ter wereld. Deze wordt toegekend aan degene die het verst komt zonder een fout te maken bij het hardop voorlezen van het oude bankiersboekwerk, de Basel III, dat de meeste mensen nu als een belachelijk opgeblazen werk beschouwen. Met drie keer zoveel pagina's als de Bijbel wordt "Basel III" in de volksmond "Babel III" genoemd.

Als groot gelovers in democratie en decentralisatie zien mensen vandaag de dag de opstellers van het Basel-regelboek — de Bank for International Settlements, of BIS — als een beangstigende instelling. Overregulering van geldzaken vormde een drempel voor markttoetreding, smoorde concurrentie en legde te veel macht in de handen van een handjevol niet-gekozen bankiers. Oude toespraken van voormalige BIS-presidenten, zoals Agustín Carstens, worden nu in bioscopen vertoond als griezelfilms.

Ook op gewone dagen maken we grappen over de centrale bankiers van vroeger en hun illusies van top-down controle. Historische balansen en inflatievoorspellingen die de centrale banken publiceerden in de jaren voorafgaand aan de Ultieme Financiële Crisis, zijn onlangs teruggevonden. Ze worden gebruikt om universiteitsstudenten te onderwijzen over de gevaren van groepsdenken, doelredenering en wishful thinking.

Creatieve destructie

Geconfronteerd met de crisis probeerde de overheid eerst het bankenoligopolie op te breken, en schakelde vervolgens over op een radicalere strategie. Niet alleen werd banken verboden staatsgeld uit te geven, ook het staatsgeld zelf werd afgeschaft. Voor het eerst in de geschiedenis hebben we nu een werkelijk concurrerende geldmarkt waarin iedereen zijn eigen munt kan uitgeven. Burgers genieten de vrijheid om een verscheidenheid aan munten te gebruiken, elk met hun eigen ontwerp, waarde en risicoprofiel.

Strenge mededingingswetten zorgen ervoor dat geen enkele munt te groot kan worden, want concurrentie staat voorop. De druk van concurrentie heeft een disciplinerend effect op muntuitgevers en geldbeheerders, waardoor ze veel voorzichtiger worden. Dat heeft de grillige conjunctuurcyclus met haar extreme pieken en dalen getemperd, en de wilde prijsschommelingen afgevlakt die ons continent vroeger teisterden.

Publieke vangnetten of reddingsoperaties bestaan voor geen enkele munt. De creatieve destructie waar econoom Joseph Schumpeter om werd geprezen, is overal te zien: alleen gezonde munten overleven en bloeien. Soms moeten mensen verlies nemen, maar diversificatie maakt de persoonlijke impact draaglijk. Het ecosysteem van munten als geheel is nu veel veerkrachtiger.

Een gedecentraliseerde economie

Muntdiversiteit gaf aanleiding tot het ontstaan van lokale en internationale gemeenschappen met uiteenlopende bestuursvormen en onderliggende ideologieën. Dit ecosysteem van munten heeft ook de reële economie gedecentraliseerd. Kleine en middelgrote bedrijven hebben marktaandeel teruggewonnen en lokale markten floreren. Dat komt doordat gemeenschappen tegenwoordig muntontwerp kunnen gebruiken om hun economieën te beschermen tegen de grote kapitaalstromen die in het tijdperk van monetair imperialisme zo destabiliserend waren.

Digitale technologie heeft het mogelijk gemaakt om sociale en ecologische waarden in het geldstelsel te programmeren. Dit kenmerk elimineert de noodzaak van buitensporige overheidscontrole of -toezicht. Al hebben degenen die deze vorm van samenleving verkiezen hun eigen gemeenschap gesticht, waarin boeken als We, 1984 en Brave New World worden geïdealiseerd. Anderen, zoals ikzelf, zetten zich in voor transparantie en een vrije pers om de informatiestroom te faciliteren.

Vrijheid van munt

Die oude wereldse fixatie op winstbejag is vrijwel verdwenen, terwijl ecologische waarden en sociale rechtvaardigheid nu een integraal onderdeel vormen van het muntontwerpproces. Munten gekoppeld aan natuurlijke hulpbronnen of hernieuwbare energie zijn enorm populair geworden. Ze bleken de ontbrekende schakel voor onze overgang naar een groenere en rechtvaardigere economie.

Elke munt kan gebruikt worden om belasting te betalen, dus is er geen noodzaak om een munt aan te houden die je niet steunt. Om deze vrijheid van munt mogelijk te maken, moest de belastingdienst echter haar capaciteit verdubbelen door een tweede toren te bouwen. Het beheren van duizenden verschillende munten met zwevende wisselkoersen betekende immers extra werk voor de schatkist — en extra kosten.

Never HODL

De overgang naar ons huidige systeem versnelde eind jaren 2020, hoewel de eerste tekenen zich al bijna twee decennia eerder aandienden. Als reactie op de financiële crisis van 2008 begon een kleine groep, het zat waren van marktinterventies en tandeloze mededingingswetten, te experimenteren met alternatieven. Een gedecentraliseerde digitale munt genaamd bitcoin was korte tijd een ware rage.

De populariteit van bitcoin was echter ook haar ondergang. Toen iedereen bitcoins begon te verzamelen als investering, kochten mensen en hielden ze simpelweg vast, wat er ook gebeurde. Dat betekende dat de munt nooit echt van de grond kwam als ruilmiddel in het dagelijks leven. Hoewel bitcoin niet heeft overleefd, wordt het nog steeds algemeen gezien als de inspiratiebron voor het afscheid van staatsgeld. De mysterieuze oprichter van bitcoin is niet vergeten. Het standbeeld van Satoshi Nakamoto blijft tot op de dag van vandaag een populaire pelgrimsbestemming.

Het mantra van de bitcoingemeenschap, HODL — Hold On for Dear Life —, wordt echter nu als zeer dwaas beschouwd. Kinderen leren tegenwoordig al op de kleuterschool dat particuliere munten kunnen falen en dat diversificatie cruciaal is. Met behulp van digitale portemonnees kun je gemakkelijk de ene munt in de andere omzetten. Je spaargeld aanhouden in meerdere munten en met elk daarvan betalen, voelt nu volkomen natuurlijk. Digitale portemonnees worden aangevuld met een fysiek plein waar niet alleen een wisselkantoor is gevestigd, maar ook het museum van de monetaire geschiedenis. Een buste van Friedrich Hayek, die The Denationalization of Money schreef, is uitgehouwen in de gevel van het museum. En de wetenschapper Bernard Lietaer, die al in de 20e eeuw een toekomst met meerdere munten voorzag, wordt hier gevierd als visionair. Ik denk dat mijn naam toch niet zo slecht is.

Zelfportret, of het pakhuis van financiële fantasieën

Zelfportret, of het pakhuis van financiële fantasieën

Jaar
September 2022
Techniek
Rotring pen op museumpapier
Afmeting
63 x 42 cm

Onderdeel van de reeks Het Waterwerk van Ons Geld, dit zelfportret functioneert als een bibliografie van het project.

Het portretteert ons team, de boeken, documentaires, artikelen, historische referenties en adviseurs van het project.

Hoe het gemaakt is

Om een systeem zo complex als het geldstelsel te ontrafelen, zijn onconventionele allianties nodig. Dit project is het resultaat van een uitgebreide samenwerking op het snijvlak van onderzoeksjournalistiek, wetenschap en kunst.

Carlijn Kingma is cartograaf, maar niet in de traditionele zin. Ze is de kaartenmaker van de samenleving, een culturele cartograaf. Kingma ontwikkelt een architectonische taal die de sociale en politieke machtsstructuren zichtbaar maakt die we normaal niet zien, en die het mogelijk maakt nieuwe, alternatieve toekomsten te verbeelden.

Voor Het waterwerk van ons geld werkte de kunstenaar samen met Thomas Bollen en Martijn Jeroen van der Linden. Bollen is financieel econoom en journalist bij het Nederlandse onderzoeksplatform Follow the Money. Van der Linden bestudeerde het geldstelsel voor zijn proefschrift en is hoogleraar New Finance aan De Haagse Hogeschool. Dit project is het resultaat van twee jaar nauwe samenwerking en gezamenlijk onderzoek, en van talloze gesprekken en interviews met experts.

We begonnen ons onderzoek begin 2021. De eerste veertien maanden deden we onderzoek, spraken we meer dan honderd experts – van centralebankpresidenten en bestuurders van pensioenfondsen en banken tot politici en monetaire activisten –, maakten we honderden schetsen en lieten we die schetsen controleren door alle partijen en bedrijven in het geldstelsel. Daarna begon het tekenen van de kaart.

Het tekenen van de kaart kostte ruim 2200 uur en duurde iets minder dan vijf maanden. In die periode ontwikkelden we ook de verhalen voor de video-animaties.

In het najaar van 2022 begonnen we aan de toekomstscenario’s, in samenwerking met experts en bewegingen van over de hele wereld.

Conferentie september 2023

In september 2023 organiseerden we een driedaagse conferentie, ‘De toekomst van ons geldstelsel: wat water we wel en wat niet?’, op 6, 7 en 8 september in Den Haag. De conferentie werd geopend door Sigrid Kaag, toen demissionair minister van Financiën, en georganiseerd met Kunstmuseum Den Haag, Follow the Money, Rabobank, Triodos Bank en De Haagse Hogeschool. We gebruikten de ontwikkelde hulpmiddelen (tekeningen, video-animaties, audiotours en teksten) om mogelijke toekomstscenario’s te verkennen en beleidsaanbevelingen te formuleren in termen van de watermetafoor.

Team

Het boek

Omslag van Geld genoeg, maar niet voor jou

Geld genoeg, maar niet voor jou

Hoe heroveren we de macht over ons geld?

Thomas Bollen, in samenwerking met Martijn Jeroen van der Linden en Carlijn Kingma

Dit boek laat je anders naar de euro's op je bankrekening kijken. Waarom kan de een ondanks hard werken en sparen geen woning betalen, terwijl de ander slapend rijk wordt van stijgende huizenprijzen?

“Thomas Bollen houdt ons als financiële autoriteiten een spiegel voor. Hij legt toegankelijk en met overtuiging de fundamentele kwesties bloot waar de discussie over moet gaan.”

— Klaas Knot, President De Nederlandsche Bank, 2011–2025

Follow the Money Publishing B.V. · 2025

Bestel het boek

Prijzen en nominaties

Agenda

Nu te zien

  • DoorlopendTentoonstelling

    Rabobank Lobby, Utrecht

    Reproducties van ‘Het waterwerk van ons geld’, te zien in de lobby van de Rabobank, Utrecht

Eerder te zien

2025

  • 9th of October 2025, UtrechtEvenement

    Book Launch & Public talk @Tivoli

  • In store the 23rd of September 2025Evenement

    Publication book on The Waterworks of Money

    Written by Thomas Bollen in collaboration with Martijn Jeroen van der Linden and Carlijn Kingma. Published by Follow the Money.

  • 5th of January 2025, RotterdamEvenement

    Finissage Exhibition 'Let's Talk Money' @Boijmans van Beuningen Depot

    In conversation with Ronald Kleverlaan (Director European Centre for Alternative Finance & Chairman Stichting MKB Financiering) and Marija Bartl (Professor of Transnational Private Law at the University of Amsterdam) on different forms of finance and the intricate relationship between finance and the law.

  • 17th of May '24 - 4rd of January '25Tentoonstelling

    Boijmans van Beuningen Depot, Rabo ArtLab Hall, Rotterdam.

    Solo exhibition: Let's Talk Money

2024

  • 10th of October 2024Evenement

    Screening on Dutch television of the documentary on the making of ‘The Waterworks of Money’

    (available online)

  • 9th of September 2024Evenement

    Pakhuis de Zwijger: Een geldsysteem voor iedereen

2023

  • 20th of May - 26th of November 2023Tentoonstelling

    La Biennale di Venezia, Dutch Pavilion.

    Solo exhibition, curated by Jan Jongert: 'Plumbing The System'.

  • 5th - 8th of November 2023Evenement

    Interledger Summit, San Jose, Costa Rica.

    Lectures + Discussion + Exhibition on inequality caused by our money system.

  • 15th of October 2023Evenement

    Conference: Our New Economy / Future of Work.

    Public talk + Exhibition. More information here.

  • September 2023Evenement

    Springtij Festival.

    Workshops and exhibition, The Waterworks of Money.

  • September 2023Tentoonstelling

    Triodos Bank, Zeist

    Exhibition reproductions of ‘The Waterworks of Money’

  • 14th of April - 10th of September 2023Tentoonstelling

    Kunstmuseum The Hague.

    Solo exhibition 'De toekomst van ons geld'

  • 6 - 8 September 2023Evenement

    Conference 'De toekomst van ons geld'. Den Haag

    In collaboration with: Kunstmuseum Den Haag, Ministerie van Financien, Haagse Hogeschool, Rabobank, Triodos, Follow The Money. More info, program and tickets at www.waterworksofmoney.com

  • April - May 2023Evenement

    The Ministry of Finance.

    Lecture + In-debt sessions + Exhibition 'The Waterworks of Money'

  • 11- 13 mei 2023Evenement

    Dutch Innovation Days, Enschede

    Lecture: The Uncomfortable Truth About Money Challenger Stage Concordia + Wunderkammer

  • 17th of April 2023Evenement

    VPRO Tegenlicht Meet-up, Bibliotheek Neude.

    Lezing: De toekomst van ons geld

  • 14 februari 2023Evenement

    Lecture @Brutus, Atelier van Lieshout.

    'Het waterwerk van ons geld'

  • 16th October 2022 - 29th of January 2023Tentoonstelling

    Rijksmuseum Twenthe, Enschede.

    Solo exhibition: 'The Waterworks of Money'

2022

  • September 2022Evenement

    Springtij Festival

    Workshops & Exhibition: Het waterwerk van ons geld

  • August 2022Evenement

    VPRO Tegenlicht Talk: Lowlands edition.

    Lancering: Het waterwerk van ons geld.

Samenwerkingspartners & sponsoren

In het nieuws